In Polen is de geschiedenis nooit ver weg en als je goed kijkt, zie je haar onder je neus. We zitten in een gebied dat ooit onderdeel is geweest van het Duitse Pruisen (onder andere…). En hoewel de Tweede Wereldoorlog hier behoorlijk heeft huisgehouden, is dat nog zeker terug te zien.
Toponymie verklapt altijd veel en ook hier is dat het geval. Plaatsnamen die of verpoolst zijn in klank (Gdańsk/Danzig, Stegna/Steegen), of letterlijk vertaald zijn (Leśnica/Fichtberg; allebei de namen verwijzen naar bomen) of lijken vertaald te zijn, maar blijken toch alleen op klank verbasterd (Bożepole (mijn theorie Boże (iets met God), pole (veld), bleek een verbastering van Boschpol uit het Duits wat denk ik toch ook weer een verbastering uit het Pools is).
En ook als je door het gebied rijdt, zie je talloze hints naar het verleden. De Poolse naoorlogse bebouwing is alom aanwezig, maar het torentje met oude elektrische verdelers in Stegna is onmiskenbaar vooroorlogs. Of wat dacht u van een huis met zuilen in de gevel en de naam Mały Holender (de kleine Hollander).
En zo belandden we op zaterdag in Gdańsk. Nog zo’n stad met veel historie – zij het niet in letterlijke bouwkundige zin. Omdat we op zaterdag gingen, was het erg druk in de stad, dus gingen we naar het Tweede Wereldoorlogmuseum (we gaan morgen nog een keertje terug voor het centrum). Dit museum is groot en behoorlijk compleet. Zelfs de oorlog in Azië werd consequent betrokken in de tentoonstelling. Omdat onze kleine man van dit alles nog niet heel veel meekrijgt, probeerden we dit te timen tijdens zijn middagdutje. Maar ja, al die bezoekers zijn veel te interessant en ons ventje trok met zijn blonde haren en pet ook genoeg aandacht. Dus het slapen duurde wel even. Op tweederde van de route werd het stil in de wandelwagen en konden wij de indrukwekkende gebeurtenissen nog iets beter op ons in laten werken.
Al sijpelt ook hier de politiek door. Sinds een aantal jaar moeten musea in Polen duidelijk maken dat de Holocaust op instigatie van Nazi-Duitsland heeft plaatsgevonden in Polen en dat Polen niet zelf de veroorzaker was (dus geen Poolse dodenkampen, maar dodenkampen in Polen). In de zaal over pogroms was de pogrom van Iași door de Roemenen (“orthodoxe christenen”) uitgevoerd. De pogrom in Lviv door de Oekraïners. Maar de pogrom in Jedwabne, een plaats in Polen, was een plan van de Duitsers en werd op hun aanwijzingen door Polen uitgevoerd. Allemaal dezelfde gruwelijke uitkomst, maar de verschuiving in nuance is tekenend.
Maar ook dichterbij ons huisje is de geschiedenis niet te vermijden. Om weg te komen uit Kąty Rybackie, moet je door Sztutowo rijden. De Poolse naam klinkt waarschijnlijk niet heel bekend, maar een beetje ingelezen persoon met bovenmatige interesse in de Tweede Wereldoorlog zal de naam Stutthof wat meer zeggen. Aan de doorgaande weg liggen de restanten van het concentratiekamp Stutthof. Zoals veel kampen, hebben de meeste gebouwen de oorlog en de tijd erna niet overleefd. Het is ook geen groot kamp, maar het blijft indrukwekkend om daar rond te lopen.
De tijdelijke tentoonstelling gaf wat ruimte aan de laatste dagen van de oorlog die in dit gebied bijzonder chaotisch en tragisch verliep. En dit – een persoonlijke noot – blijft me verbazen. Na de oorlog werden grote aantallen Duitsers die buiten de naoorlogse Duitse grenzen bleken te verblijven en wonen verdreven naar Duitsland. Deze Vertriebene hebben een lange tijd last gehad van het taboe wat op hun verhaal rust en nog steeds is dit een onderwerp waar men in Duitsland op z’n minst ongemakkelijk van wordt. Naast Duitsers zijn veel meer volken met dwang naar andere gebieden verdreven (denk aan de volken op de Balkan nog ver voor de oorlogen van de jaren negentig, de Krimtataren en nog vele andere minderheden). Maar ook Polen draagt een vergelijkbaar verhaal. Polen voor de Tweede Wereldoorlog lag een stuk verder naar het oosten. De Duitsers in het huidige westen van Polen werden naar het huidige Duitsland verdreven, maar de Polen in het huidige Belarus, Litouwen en Oekraïne werden naar het huidige Polen verdreven. Iedereen met diens eigen heimwee, tragische verhaal en verlies. Maar ben je in Kaliningrad, dan word je als Duitser nog net niet geholpen om onderzoek te doen naar je roots (voor 2022 dan) en in ieder museum of historische plek die we tot nu toe deze vakantie hier hebben bezocht wijdt er woorden, foto’s of zelfs boeken aan. En dan niet aan het Poolse verhaal, maar aan het Duitse verhaal van de gedwongen volksverhuizing. Gezien de krampachtige pogingen die gedaan worden om maar duidelijk te maken dat Polen slachtoffer is van de Tweede Wereldoorlog – en ook de Russische musea kunnen er wat van – blijf ik dit op opmerkelijk vinden. Begrijp me niet verkeerd, ik denk dat het goed is dat dit verhaal ook verteld wordt. Ik hoop vooral dat deze aandacht voor ruimte zorgt voor al die onvertelde of te weinig vertelde verhalen van al die slachtoffers van de wrede gebeurtenissen van de twintigste eeuw.